Raporlardaki Bias: Veri Yanlılığı Tuzakları
Raporlar doğru sayılar içerse de yanıltabilir: Simpson paradoksu, kesilmiş eksenler, oran ortalaması. Kurgusal örneklerle sık görülen tuzakları anlatıyoruz.

Bu yazı hukuki ya da mali danışmanlık değildir. Bir rapor her rakamı doğru gösterse de okuru yanlış sonuca götürebilir. Sorun çoğu zaman veride değil, hangi kesitin gösterildiğinde ve sayıların nasıl birleştirildiğindedir. Aşağıdaki örnekler kurgusaldır.
Simpson paradoksu
Stanford Felsefe Ansiklopedisi'ne göre Simpson paradoksu, iki değişken arasındaki bir ilişkinin, nüfus alt gruplara bölündüğünde ortaya çıkması, kaybolması ya da tersine dönmesidir. Aynı kaynak, UC Berkeley lisansüstü kabul vakasını (Bickel ve ark. 1975) klasik örnek olarak anlatır: erkeklerin genel kabul oranı daha yüksek görünürken bölüm bölüm bakıldığında tek bir bölümde kadınlara karşı yanlılık görülmemiştir.
Kurgusal örnek: iki satış ekibi var. Ekip A kolay müşterilerde 20 görüşmeden 16 satış (yüzde 80), zor müşterilerde 80 görüşmeden 32 satış (yüzde 40) yapıyor; toplam 100 görüşmede 48 satış, yani yüzde 48. Ekip B kolay müşterilerde 80 görüşmeden 60 satış (yüzde 75), zor müşterilerde 20 görüşmeden 6 satış (yüzde 30) yapıyor; toplam 66 satış, yani yüzde 66. Genel tabloda Ekip B daha başarılı görünür; oysa A her iki müşteri türünde de daha iyidir. Fark müşteri karışımındandır.
Diğer sık tuzaklar
- Oranı ortalamak: aylık yüzdelerin ortalaması, toplam oran değildir; payı ve paydayı ayrı toplayıp bölün.
- Kesilmiş eksen: eksen sıfırdan başlamazsa küçük fark büyük görünür.
- Hayatta kalma yanlılığı: yalnızca hâlâ aktif müşteriler raporlanırsa, ayrılanlar tabloda yoktur ve memnuniyet olduğundan yüksek görünür.
- Dönem seçimi: başlangıç ve bitiş tarihini sonuca göre seçmek eğilimi değiştirir; mevsimselliği hesaba katmadan aylar karşılaştırılırsa sahte düşüş ya da artış çıkar.
- Korelasyonu neden sanmak: iki göstergenin birlikte hareket etmesi biri öteki neden oluyor anlamına gelmez.
Karşı önlemler
- Önemli bir genel sayıyı en az bir kırılımla (müşteri türü, bölge, ürün grubu) kontrol edin.
- Oranların payını ve paydasını yan yana gösterin.
- Eksen ve dönem seçimini rapora yazın.
- Rapora giren ve girmeyen kayıtları (iptal, ayrılan müşteri) belirtin.
Floemdata'da durum
Floemdata Analytics'in ölçü kataloğunda oranlar (örneğin marj yüzdesi) toplamdan sonra bölünerek hesaplanır, ortalama alınarak değil; boyut kataloğu da müşteri grubu, bölge ve ürün grubu gibi kırılımları sunar. Bu, yukarıdaki tuzakların bazılarını önlemeye yardımcı olur ama raporun doğru yorumlanacağını garanti etmez. Otomatik yanlılık ya da paradoks tespiti üründe doğrulanmış bir özellik değildir (doğrulanmadı).
Başlamak için en önemli raporunuzdaki bir genel sayıyı bir kırılımla yeniden hesaplayın ve sonucun yönünün değişip değişmediğine bakın. Kaynak: Stanford Encyclopedia of Philosophy, Simpson's Paradox.